Tu su i tihi i prefinjeni budistički hramovi u zagasitim tonovima, opasani zidovima i zelenilom, te šinto svetilišta sa svojim krupnim kamenim postoljima za sveće i uljane lampe i kapijama u cinober boji koje služe kao međe koje označavaju prelaz iz domena profanog u sveto.
Pred puno šinto bogomolja sede od keramike, kamena i ponekad metala ljudskom rukom izvajane lisice, često s portiklicom o vratu, koja je tu da bi magijskom snagom koju, veruje se u istočnoj Aziji, poseduje crvena boja odagnale zle duhove i nesreću koju oni izazivaju.
Unutar tih svetilišta uz manje oltare mogu se naći i brojne figurice tih životinja, a u zanatlijskim radnjama, gde su lisice čest motiv za suvenire, za naklonost posetilaca nadmeću se i lutkice koje prikazuju ljude odevene u tradicionalnu japansku odeću s lisičjom glavom – aluzija na brojne legende o magijskoj moći te zveri iz porodice pasa da posedne ljudsko telo ili se potpuno pretvori u čoveka.
Kult lisice u domaćoj religiji šinto
Krupna urbanizacija i industrijalizacija su u Zemlji izlazećeg sunca odavno izvršene, pa je stanovništvo već decenijama podvojeno od prirode i svojih poljoprivrednih korena.
Pa, ipak, hramovi posvećeni božanstvima žitarica i zemljoradnje u velikom broju krase pejzaže japanskih naselja, i to ne samo onih u unutrašnjosti koji zadržavaju intimnu vezu s prirodom, već i velikih urbanih centara kojima je proizvodnja hrane strana. A tamo gde su takva svetilišta, nalaze se i razne vrste likovnih predstava lisice – zveri koja se tradicionalno dovodi u vezu u s žitaricama i žetvom.
Naime, u starom narodnom verovanju u Japanu lisice su smatrane za božanstva pirinčanog polja, jer u proleće silaze sa šumovitih brda i planina, love glodare, odnosno, čine uslugu čoveku uklanjajući štetočine, te se vraćaju u šume u jesen nakon žetve. Mnogi etnografi veruju i da su boja krzna i zaobljeni rep lisice stare Japance podsećali na tu žitaricu, odnosno, njeno klasje.
Vremenom lisica je postala deo panteona domaće mnogobožačke religije šinto, doduše možda ne bukvalno kao božanstvo, ali sigurno kao glasnik ili zastupnik natprirodnog bića. Naime, boginja pirinča i poljoprivrede i, šire, plodnosti i prosperiteta Inari, po drevnom domaćem predanju, sišla je s Neba na beloj lisici i japanskim ostrvima, koja su tek bila stvorena i prekrivena besplodnim močvarama, donela pregršt zrnevlja koje ih je preporodilo.
Inari je u srednjem i ranom novom veku, osim među seljacima, stekla mnoštvo obožavalaca i među trgovcima, zanatlijama pa i ratnicima, pa danas u Japanu ima preko 30.000 šinto hramova u kojima joj se odaje pošta. Inari, koja se neretko opisuje i kao muško božanstvo, predmet je obožavanja i u brojnim malim svetilištima koja se i dalje mogu naći na krovovima zgrada koje pripadaju firmama, a koja su do ne tako davno krasila i enterijer – predvorja i kancelarije – japanskih preduzeća.
Upadljiva karakteristika svakog hrama posvećenog tom božanstvu, čiji se kult zemljom proširio naročito tokom perioda vlade klana Tokugava u 17. i 18. veku, su statue i figurice bele lisice, pa nije čudno da se u svesti običnih ljudi ta divlja životinja poistovećuje s njim.
Lisice u popularnom japanskom budizmu i narodnom folkloru
S dolaskom budizma lisice su ušle u fantastične, ali poučne priče iz pera japanskih pristalica tog drevnog učenja koje, bukvalno shvaćene, opominju na oprez od prevare i zlonamernih natprirodnih bića, a metaforično shvaćene – na oprez u odnosu na telesna iskušenja, želje, taštinu i iluzije.
U tim starim japanskim legendama, naime, lisice se često pojavljuju u poljima i livadama kao lepe ili strasne žene koje začas očaraju muškarca i privole ga na brak. One imaju moć da u potpunosti omađijaju muškarca i prisile ga da čini što god one požele. Recimo, da im preda svoju imovinu ili čak živi u lisičjem brlogu a da toga nije svestan.
Međutim, njihov istinski identitet usled određenog spleta okolnosti, kao što su susret sa psima ili budističkim adeptom velikih duhovnih moći, brzo bude razotkriven. To onda po pravilu te lukave natprirodne spletkaroše prisili na povlačenje iz ljudskog društva i prouzrokuje raspad bračne veze uprkos snažnoj želji muža da se zajednički život nastavi.
Iako po karakteru nestalne i prevrtljive, lisice u tim legendama često postaju majke važnih, smelih ljudi (junaka) i čarobnjaka, koji zahvaljujući svom natprirodnom poreklu ispoljavaju kvalitete kao što su neobična fizička snaga i brzina, ili razne nadnaravne moći.
Kada je u pitanju brak, interesantno je da u japanskom jeziku i danas fenomen u kojem kiša pada dok je vedro i sunčano zovu „venčanje lisičje mlade“, jer se u narodu u starini verovalo da do takvog neobičnog spleta meteoroloških okolnosti dolazi kada lisice na nebu organizuju svadbu.
Otud se izrađuju figurice mladoženje, mlade i svatova koji po telu izgledaju kao ljudi, ali imaju glavu lisice – njihovo posedovanje, verovalo se, donosi sreću u braku i prosperitet porodici.
Dalje, iz davnina do nas su doprle i budističke priče u kojima, na primer, duh lisice izazove bolest kod ljudi i kada isceljivač (budistički monah) utvrdi uzrok oboljenja, odnosno, razotkrije činjenicu da je obolelog zaposela ljuta lisica, ona se ispoveda, objašnjavajući da ju je čovek kojeg mori u prošlom životu bio ubio – time se prenosi budističko učenje o reinkarnaciji i mogućnosti da se gresi iz prethodnog života odraze na budući, te da je najsigurnija politika uopšte ih ne činiti, odnosno, ne ubijati živa bića, uključujući tu i životinje.
Ima i priča u kojima se pojavljivanje lisice u hramu ili palati, naročito njen čin defeciranja po oltaru ili kakvom svetom spisu, uzima kao zloslutno znamenje koje najavljuje nesreću.
U japanskim moralističkim alegorijama iz srednjeg veka lisice umeju da uzmu i oblik kakvog starijeg muškarca, samuraja ili budističkog sveštenika, i koristeći se njihovim autoritetom, obmanu i ponize ohole i grešne. Te poučne priče su često imale formu humoreski izvođenih u pauzi tradicionalne No drame.
Posebno je poznata priča u kojoj se stari beli lisac pretvori u budističkog sveštenika da bi svojom propovedi o paklu i večnoj patnji privoleo lovca koji živi od prodaje lisičjeg krzna da prekine da ubija njegove mladunce.
Kuriozitet je da se i danas ponekad u prodavnicama mogu videti figurice lisice odevene u odoru budističkog sveštenika koje su inspirisane tom legendom iz poznog srednjeg veka, ali koje su se u potonjim vremenima tumačile kao upozorenje na licemerje i dvoličnost klerika koji propovedaju uzdržanost i vrlinu.
Kulturni dug Indiji i Kini i stapanje šinto i budističkih verovanja
Dakle, u folkloru obojenim budističkim nazorima lisice umeju da se preobraze u ljude, ali i da ih zaposednu i omađijaju i pri tom opomenu na neki greh. One mogu svojim prisustvom u ljudskoj naseobini i da nagoveste neki sudbinski važan događaj.
Lisica kao simbol ljudske požude i stvorenje koje se preobražava, smatraju japanski stručnjaci, upravo je koncept ili viđenje koje korene ima u indijskoj kulturi i koju je u Japan doneo budizam.
Naime, u toj ostrvskoj zemlji lisica je u prošlosti bila opisivana i kao (mitska) životinja koju jaše budistička boginja indijskog porekla Dakini – prvobitno, u hinduizmu gnusno čudovište potčinjeno boginji Kali, koje proždire leševe, a kasnije, u tibetanskom i ezoteričnom budizmu, ukroćeno i preobraćeno biće koje pomaže ljudima na trnovitom putu ka prosvetljenju i spoznaji ili ih štiti pred smrt.
I dok se u postojbini Dakini Indiji verovalo da ona nebeski put prevaljuje na leđima šakala, kada je budizam stigao u Kinu, mesto te grabljivice sklone hranjenju lešinama životinja u ikonografiji vezanoj za boginju zauzela je bela lisica. Ovo stoga što stari Kinezi nisu znali kako šakali izgledaju, a lisica im se činila kao zver sličnog karaktera pošto pravi brloge u grobnim humkama.
To sinizirano verovanje potom je preneto i u Japan, gde je Dakini, u skladu s budističkom teorijom da šinto božanstva nisu ništa drugo do privremene manifestacije ili forme ispoljavanja buda i bodisatvi, poistovećena sa Inari, zbog čega je vremenom počela da se shvata i kao biće koje donosi bogatu žetvu i prosperitet.
Vesnik blagostanja i varalica
Lisica je, tvrde pojedini domaći naučnici, u najranijim japanskim mitološkim tekstovima s početka 8. veka, koji sadrže i po nekoliko stoleća starija verovanja, životinja koja je po važnosti u senci u poređenju s drugim zverima, poput zmije ili majmuna. Oni njenu potonju ulogu kao donosioca plodnosti vide kao uticaj kineske kulture, koji je, kada su u pitanju pisani spomenici, vidljiv od devetog veka.
Ipak, u narednim stolećima, nesumnjivo je, lisica je u japanskim narodnim verovanjima i predanju, ali i organizovanoj religiji, stekla retko važno mesto, koje i danas, u relativno sekularizovanom društvu, nastavlja da drži.
Tokom istorije lisice su u Zemlji izlazećeg sunca imale ambivalentni karakter – s jedne strane one ljudima donose obilnu žetvu, pun stomak i samim tim sigurnost i sreću, a sa druge ih zavode i varaju, te se njima poigravaju.
Tu je reč o dve misaone niti koje se prepliću i stapaju: šintoističkom pogledu na svet koji je sklon obožavanju prirode, te je spremno prihvatio (kineski) sentiment o lisici kao životinji koja daje doprinos ratarstvu i ishrani, i (indijskog) ezoteričnog budizma, koji je usvojio magiju kao instrument za lečenje bolesti i zaštitu od prirodnih nepogoda, nezgoda i društvenih previranja i koji je pri tom sklon mističnom učenju o spoznaji.
Tako je i danas moguće videti statue lisica koje u ustima drže snop pirinča ili ključ – ključ od skladišta pirinča ili kakvog drugog ambara sa žitaricama, što asocira na bogatu žetvu i blagostanje, ali i kipove na kojima one u zubima nose dragulj, koji je budistički simbol mudrosti i prosvetljenja.
(RTS)